Żyjemy w czasach, w których coraz większa część naszego życia mieści się w telefonach i komputerach. Przyszłe pokolenia prawdopodobnie nie odziedziczą już pudeł po butach wypełnionych po brzegi listami, które po wielu latach można wyjmować jeden po drugim i czytać na nowo. Zostaną wiadomości, czaty i e-maile — wygodne, lecz pozbawione fizycznego śladu człowieka. Nie będzie nacisku długopisu na papierze, charakterystycznego pochylenia liter ani sposobu, w jaki ktoś stawiał kropki czy prowadził linię pisma.
Dlaczego to ma znaczenie:
Odręczne pismo jest czymś w rodzaju widzialnej obecności człowieka. Być może to jedna z rzeczy, które najbardziej przypominają dotyk dłoni osoby, której już obok nas nie ma. Nawet po wielu latach jedno krótkie zdanie zapisane ręką ukochanego człowieka potrafi na chwilę ścisnąć serce, a jednocześnie przynieść niezwykłe ciepło.
Co warto zrobić:
Przeznacz jedno pudełko, szufladę albo teczkę na wszystkie odręcznie zapisane rzeczy.
Nie musisz od razu ich czytać, segregować ani porządkować. Na początku wystarczy, że ich nie wyrzucisz.
Listy, notatki i kartki można zeskanować, by stworzyć cyfrowe kopie, lecz jeśli tylko masz taką możliwość, warto zachować również oryginały.
W pewnej rodzinie kobieta po śmierci mamy zostawiła niewielkie pudełko z przepisami zapisanymi na kartonikach. Przez kilka kolejnych lat prawie do niego nie zaglądała. Pewnego dnia jej córka poprosiła jednak, by nauczyła ją piec ciasto według przepisu babci. Na jednej z kartek znajdowały się dokładnie opisane kolejne kroki, zapisane znajomym pismem zmarłej mamy. Na samym dole widniała niewielka dopisana uwaga: „Dodaj więcej miłości niż soli”.
Zdjęcia — również te, które dziś wydają się „nieudane”
Rozmazane fotografie. Ujęcia, na których ktoś akurat mrugnął. Niezręczne pozy, przypadkowe miny, niezbyt korzystne perspektywy. Duble. Czerwone oczy. Krzywy horyzont.
Nie spiesz się z wyrzucaniem takich zdjęć.
Często odruchowo chcemy zostawić wyłącznie fotografie „ładne” — dobrze skadrowane, estetyczne i niemal idealne. Po latach okazuje się jednak, że wcale nie za perfekcją tęsknimy najbardziej. Brakuje nam zwyczajnego wtorku. Potarganych włosów. Tej jednej miny, którą aparat przypadkiem uchwycił tylko raz.
Dlaczego to ma znaczenie:
Po wielu latach lekko nieostre zdjęcie ojca śmiejącego się na podwórku może stać się znacznie cenniejsze niż najstaranniej wykonany portret ze studia. Właśnie niedoskonałe fotografie bywają najbardziej prawdziwe. Pokazują życie takim, jakie rzeczywiście było, zamiast chwili przygotowanej specjalnie przed obiektywem.
Co warto zrobić:
Zachowaj zdjęcia. Włóż je do osobnego pudełka i, jeśli możesz, opisz je choćby bardzo ogólnie.
Nie zmuszaj się teraz do wielkiego porządkowania, skanowania czy tworzenia albumów.
Jeżeli z czasem zdecydujesz się pozbyć powtarzających się odbitek, najpierw zapytaj innych krewnych, czy ktoś nie chciałby ich zatrzymać.
Jest w tym prosta prawda: fotografia, która dzisiaj wydaje ci się kiepska, jutro może dla kogoś stać się bezcennym oknem do przeszłości. Kolejnym pokoleniom będzie zupełnie obojętne, czy światło było odpowiednie i czy kompozycja spełniała fotograficzne zasady. Będą chciały zobaczyć młodą babcię, uśmiechniętego dziadka albo daleką krewną w spodniach dzwonach.
Codzienne osobiste przedmioty — wspomnienia najbliższe dotykowi
Ten punkt zaskakuje wiele osób. Po odejściu bliskiego często wydaje się czymś naturalnym, by od razu wyrzucić jego szczoteczkę do zębów, grzebień lub szczotkę, okulary do czytania czy stare domowe kapcie. Są bardzo osobiste. Były używane. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że nikomu już się nie przydadzą.
A jednak nie warto pozbywać się takich przedmiotów natychmiast. Dobrze dać sobie choć trochę czasu, zanim podejmie się decyzję, której później nie będzie można cofnąć.
Dlaczego to ma znaczenie:
Czasem samo trzymanie w dłoniach okularów, które ukochana osoba zakładała każdego dnia, potrafi przynieść niespodziewane ukojenie. Podobnie jak przesunięcie palcem po wytartej rączce jej szczotki albo wzięcie do ręki kapci, które nadal zachowały znajomy kształt.
Takie przedmioty przechowują pamięć codziennego dotyku. Towarzyszyły człowiekowi, którego kochałeś, niemal każdego dnia. Właśnie dlatego po jego odejściu mogą zyskać znaczenie, którego wcześniej nikt w nich nie dostrzegał.
Co warto zrobić:
Zostaw jeden albo dwa przedmioty, które naprawdę coś dla ciebie znaczą — na przykład ulubione okulary do czytania, szalik czy domowe kapcie.
Zachowywanie niewielkiego kosmyka włosów jest zwyczajem obecnym od stuleci w wielu kulturach. Jeżeli taki gest jest ci bliski, możesz pozostawić małe pasemko na pamiątkę.
Zapach należy do najsilniejszych wyzwalaczy pamięci. Ulubiony sweter albo poszewka, na których pozostał jeszcze znajomy zapach człowieka, mogą dawać ogromne pocieszenie w pierwszych dniach po stracie.
Jedna z córek zachowała po swojej mamie starą szczotkę z drewnianą rączką. Mijały lata, lecz za każdym razem, gdy brała ją do dłoni, na krótką chwilę znów czuła się jak siedmioletnia dziewczynka siedząca na podłodze w łazience. Mama była obok, cicho nuciła i powoli rozczesywała jej włosy.
Klucze
Klucze do domu. Do samochodu. Do zamków, których przeznaczenia nikt już nie pamięta. Stare pęki z wytartymi brelokami.
Nie wyrzucaj ich w pośpiechu.
Dlaczego to ma znaczenie:
Klucze same w sobie mają wyjątkową symbolikę. Otwierały drzwi, uruchamiały samochód i dawały dostęp do miejsc będących ważną częścią codziennego życia człowieka. Nawet jeśli nie masz pojęcia, do jakiego zamka pasuje konkretny klucz, nadal może on przypominać o domu, drodze i prywatnej przestrzeni osoby, która odeszła.
Czasami klucze mają również bardzo praktyczne znaczenie. Jeden z nich może otwierać skrytkę bankową, o której istnieniu rodzina nie wiedziała. Inny może prowadzić do wynajętego schowka albo niewielkiego sejfu, w którym znajdują się ważne dokumenty. A nawet jeśli dany klucz nie otwiera już żadnego istniejącego zamka, wciąż może otwierać wspomnienia.
Co warto zrobić:
Włóż wszystkie klucze do podpisanej koperty albo małego pudełka i przechowuj je osobno.
Zapytaj innych członków rodziny, czy rozpoznają te klucze, których przeznaczenia nie jesteś w stanie ustalić.
Jeżeli minie kilka miesięcy, a nadal nie będzie wiadomo, do czego służyły, możesz zatrzymać jeden lub dwa po prostu jako pamiątkę.
Niewielki kluczyk zawieszony na łańcuszku może z czasem stać się bardzo cichym i osobistym symbolem pamięci.
W jednej rodzinie, po pogrzebie ojca, dzieci znalazły w jego szafce nocnej mały klucz. Nie pasował do żadnego zamka w domu i nikt nie wiedział, do czego mógł służyć. Kilka miesięcy później, kiedy porządkowali gabinet ojca, natrafili na zamkniętą szufladę. Okazało się, że właśnie ten mały klucz ją otwierał. W środku leżał pamiętnik prowadzony przez ojca przez czterdzieści lat. Były tam również listy do jego zmarłej żony — listy, których nigdy jej nie wysłał.
Kilka słów na zakończenie
Żałoba nie ma wyznaczonego terminu ani jednej właściwej drogi. Niektórym ludziom niemal od razu potrzebne jest uporządkowanie rzeczy po zmarłym i zwolnienie przestrzeni. Inni chcą przez długi czas zostawić wszystko dokładnie w takim stanie, w jakim było. Żadnego z tych sposobów nie można uznać za z definicji niewłaściwy ani za jedyny słuszny. To po prostu różne sposoby przechodzenia przez stratę.
Ten tekst nie jest instrukcją mówiącą, jak należy „prawidłowo” przeżywać żałobę. To jedynie łagodne przypomnienie, że pewnych rzeczy po wyrzuceniu nie da się już odzyskać. W pierwszych dniach po śmierci bliskiej osoby trudno przewidzieć, co po kilku czy kilkunastu latach okaże się szczególnie cenne. Dlatego jeśli masz wątpliwości, nie podejmuj decyzji w pośpiechu. Włóż przedmiot do pudełka. Podpisz je. Zdecydujesz później.
Zachowanie kilku rzeczy nie musi oznaczać, że „kurczowo trzymasz się przeszłości” albo „nie potrafisz odpuścić”. Czasem jest to po prostu sposób okazania szacunku całemu czyjemuś życiu. Zostawiasz lekko uchylone drzwi dla siebie z przyszłości — dla osoby, która pewnego dnia może zapragnąć jeszcze raz potrzymać w dłoni znajomy klucz, przeczytać stary list albo choć przez krótką chwilę usłyszeć w pamięci ukochany głos.
I być może kiedyś podziękujesz sobie za to, że wtedy niczego nie wyrzuciłeś.