Wielki pojedynek zmysłów: który z nich naprawdę przechowuje historię twojego życia?
Wyobraź sobie, że spokojnie idziesz ulicą, gdy nagle dociera do ciebie niepozorne wrażenie. Nie mija nawet sekunda, a chodnik znika. Znów masz siedem lat, siedzisz w pokoju, w którym dorastałeś, i czujesz znajome ciepło leniwego, niedzielnego poranka.
Ludzki mózg przypomina niezwykły wehikuł czasu, a pięć zmysłów jest jak zestaw kluczy otwierających dawno zamknięte wspomnienia. Gdyby jednak ustawić je naprzeciw siebie na wyobrażonym ringu, który z nich zdobyłby tytuł niekwestionowanego mistrza pamięci?
Przyjrzyjmy się uczestnikom tego pojedynku.
Większość osób bez wahania postawiłaby na wzrok albo słuch. Trudno się temu dziwić. Żyjemy w świecie fotografii, filmów i muzyki dostępnej na każde dotknięcie ekranu. Rozpoznajemy bliskich po twarzach, a pewne letnie dni wracają do nas za sprawą piosenek, których słuchaliśmy głośno podczas podróży samochodem.
Czy jednak ludzki mózg działa aż tak przewidywalnie? Eliminując kolejne odpowiedzi, możemy odkryć zaskakującą prawdę o tym, w jaki sposób przechowuje on opowieść o naszym życiu.
Runda pierwsza: dlaczego wzrok i słuch nie mają takiej mocy, jak nam się wydaje
Zacznijmy od dwóch największych faworytów: wzroku oznaczonego literą C oraz słuchu ukrytego pod odpowiedzią B.
Patrzysz na stare zdjęcie z wycieczki szkolnej, a w głowie natychmiast pojawia się myśl: „No tak, to ja pod Wawelem w 2018 roku”. Chwilę później słyszysz utwór z tego samego okresu i mówisz sobie: „Pamiętam tę piosenkę!”. Brzmi jak prawdziwe wspomnienie, prawda? Owszem, lecz badacze określają taki mechanizm mianem pamięci faktów. Przypomina to odczytywanie informacji zapisanych na komputerze. Dowiadujesz się, co się wydarzyło, gdzie do tego doszło i kto był wtedy obok ciebie.
Istnieje jednak ważny szczegół. Obrazy i dźwięki muszą przejść przez mózgową stację kontrolną nazywaną wzgórzem. Działa ona trochę jak zapracowany kontroler ruchu na dużym lotnisku. Porządkuje to, co widzimy i słyszymy, odrzuca treści nieistotne lub zwyczajne, a następnie kieruje ważne dane do odpowiednich obszarów mózgu. Właśnie przez ten dodatkowy przystanek wspomnienia przywołane przez oczy i uszy bywają bardziej logiczne, spokojne oraz zdystansowane. Często brakuje im nagłego, intensywnego uderzenia emocji, które na moment odbiera oddech i sprawia, że serce zamiera.
Wzroku i słuchu nie można więc lekceważyć, ale tym razem muszą opuścić turniej emocji. Walczyły dzielnie, jednak nie zdobędą mistrzowskiego tytułu.
Runda druga: smak i jego przekonujące złudzenie
W grze pozostają już tylko dwaj zawodnicy: węch, czyli odpowiedź A, oraz smak oznaczony literą D.
Wiele osób uważa, że to właśnie smak najskuteczniej uruchamia wspomnienia. Wystarczy łyżka rosołu albo kawałek świątecznego piernika, aby nagle pojawiło się wrażenie, że babcia znowu stoi tuż obok. Takie doświadczenie rzeczywiście potrafi być niezwykle silne.
W tym miejscu następuje jednak naukowy zwrot akcji. Smak nie jest z nami całkowicie szczery. Z biologicznego punktu widzenia język działa dość prosto. Rozpoznaje zaledwie pięć podstawowych smaków: słodki, słony, kwaśny, gorzki oraz wyrazisty, mięsisty smak umami. Na tym kończą się jego możliwości. Cała złożona kompozycja, która każe nam zawołać: „To przecież dokładnie smak mojego dzieciństwa!”, wcale nie powstaje wyłącznie na języku. Tworzą ją przede wszystkim aromaty przedostające się z tylnej części jamy ustnej do nosa.
Badacze sądzą nawet, że około osiemdziesięciu procent tego, co nazywamy smakiem, jest tak naprawdę zapachem występującym pod cudzym nazwiskiem. Przypomnij sobie silne przeziębienie i całkowicie zatkany nos. Jedzenie wydaje się wtedy niemal pozbawione charakteru, jakby wszystko miało smak tektury. To najlepszy dowód. Smak korzysta po prostu ze sławy innego zmysłu.
Runda trzecia: zwycięzca otrzymuje bezpośrednią przepustkę do mózgu
Na placu boju pozostaje główny, bezapelacyjny i niepokonany mistrz: A, czyli węch.
Dlaczego zwyczajny zapach ma aż tak niezwykłą moc? Jak to możliwe, że potrafi przywołać wspomnienie tak wyraźne, iż po chwili w oczach pojawiają się łzy? Odpowiedź kryje się w budowie mózgu. Węch jako jedyny zmysł otrzymał do niego niemal bezpośredni dostęp.
W przeciwieństwie do pozostałych zmysłów zapach omija punkt kontrolny znajdujący się we wzgórzu. Gdy wdychasz cząsteczkę aromatu, sygnał trafia prosto do opuszki węchowej. A tuż obok niej znajdują się dwa wyjątkowo ważne obszary.
Ciało migdałowate to emocjonalne centrum mózgu. Właśnie tam rodzą się między innymi radość, nostalgia i inne intensywne uczucia.
Hipokamp pełni natomiast funkcję głównego magazynu pamięci. Odpowiada za zapisywanie i przechowywanie wspomnień długotrwałych.
Ponieważ te obszary są ze sobą fizycznie połączone czymś w rodzaju szybkiej autostrady, zapach nie ogranicza się do przypomnienia suchego faktu. Zmusza mózg, by ponownie odtworzył emocję przeżywaną wiele lat wcześniej. Nie tylko wiesz, co kiedyś się wydarzyło. Przez krótką chwilę naprawdę czujesz się tak, jakbyś znów tam był. Naukowcy opisują to jako zjawisko nagłego powrotu wspomnień wywołanego zapachem.
Mózg nie rozwinął tej zdumiewającej zdolności wyłącznie po to, by po latach wzruszał nas aromat kojarzący się z dawnym partnerem. Tysiące lat temu szybka reakcja na woń mogła decydować o życiu lub śmierci.
Zanim pojawiły się tablice ostrzegawcze, instrukcje i zasady bezpieczeństwa, nasi przodkowie musieli ufać własnym nosom. Gdy człowiek wyczuwał w pobliżu drapieżnika albo trującą roślinę, jego mózg nie mógł tracić czasu na dodatkowe sprawdzanie informacji. Potrzebował natychmiastowej, głęboko zapisanej reakcji emocjonalnej: „NIEBEZPIECZEŃSTWO! UCIEKAJ!”.
Kiedy więc następnym razem aromat kremu do opalania, woń deszczu spadającego na rozgrzany asfalt albo zapach starych książek nagle zatrzyma cię w pół kroku, pomyśl przez chwilę o niezwykłej pracy swojego mózgu. Oczy pokazują, jak wygląda świat, a uszy mówią, jak on brzmi. To jednak nos jest prawdziwym wehikułem czasu — tym, który najlepiej pamięta, kim jesteś.
