Wydarzenia z ostatnich miesięcy drugiej wojny światowej do dziś budzą emocje, prowokują spory i wracają w opowieściach, których nie zawsze da się jednoznacznie oddzielić od legendy. Nie wszystkie dokumenty archiwalne zostały dokładnie przebadane, a wokół niektórych epizodów narosły przez lata plotki, domysły i relacje z drugiej ręki. Do takich zagadkowych historii zalicza się opowieść o sowieckim sierżancie Janie Borkowskim oraz grupie japońskich kobiet wziętych do niewoli, które według jednej z wersji miały przez długie lata żyć w odludnej tajdze na Dalekim Wschodzie.
W samej Rosji ta historia pozostaje mało znana i nie ma potwierdzenia w oficjalnych dokumentach. Znacznie częściej pojawiała się natomiast w chińskich publikacjach internetowych, gdzie autorzy powoływali się na rzekome materiały archiwalne oraz wspomnienia świadków, których nazwisk najczęściej nie podawano. Z czasem cała opowieść obrastała w kolejne szczegóły, przez co dziś jeszcze trudniej stwierdzić, w którym miejscu kończy się możliwy fakt, a zaczyna literacka fantazja.
Warto więc przyjrzeć się tej historii spokojniej: które jej elementy pasują do znanych realiów historycznych, a które od początku każą zachować daleko idącą ostrożność.
Sierpień 1945 roku był przełomowy nie tylko dla Europy, lecz także dla Azji Wschodniej. Po klęsce Niemiec Związek Radziecki wypełnił zobowiązania wobec aliantów i rozpoczął wielką operację wojskową przeciwko siłom japońskim w Mandżurii.
Armia Czerwona w krótkim czasie rozbiła Armię Kwantuńską, czyli największe zgrupowanie lądowych wojsk Japonii. Operacja ta uchodzi za jedną z najbardziej udanych kampanii końcowego etapu drugiej wojny światowej. Japońska obrona została przełamana na kilku kierunkach naraz, a liczne garnizony szybko znalazły się w odcięciu.
Po zakończeniu walk do niewoli trafiły setki tysięcy ludzi. Byli wśród nich nie tylko żołnierze, lecz także lekarze, łącznościowcy, pracownicy sztabów, tłumacze oraz kobiety pełniące różne funkcje pomocnicze przy japońskiej armii.
Większość jeńców kierowano do specjalnych obozów na Syberii i na sowieckim Dalekim Wschodzie. Tworzono w tym celu długie kolumny transportowe, którym towarzyszyły oddziały Armii Czerwonej.
Właśnie wtedy, jeśli wierzyć chińskim publikacjom, młody sierżant Jan Borkowski miał otrzymać polecenie doprowadzenia grupy japońskich kobiet-jeńców do miejsca dalszego przetrzymywania.
Według tej wersji nie był sam — wraz z nim w konwoju znajdowało się jeszcze kilku sowieckich wojskowych. Kolumna poruszała się trudnymi drogami regionu nad Amurem. Zimy w tamtych stronach bywają bezlitosne: mróz, zaspy, głęboki śnieg i prawie całkowity brak osad na długich odcinkach sprawiały, że każdy błąd mógł mieć tragiczne skutki.
Awaria samochodu albo pomyłka przy wyborze trasy mogły zamienić zwykły transport w dramatyczną walkę o przetrwanie. Dlatego podobne przewozy od początku uważano za trudne, niebezpieczne i wymagające dużej ostrożności.
Jedne wersje mówią, że stara ciężarówka po prostu odmówiła posłuszeństwa. Inne sugerują, że kierowca zgubił drogę. W niektórych opowieściach pojawia się nawet twierdzenie, że pojazd mógł wjechać na niewybuch pozostały po walkach. Żadna z tych wersji nie została jednak potwierdzona oficjalnymi dowodami.
Zgodnie z legendą dwóch starszych stopniem wojskowych miało ruszyć na poszukiwanie drogi albo najbliższej osady, zostawiając sierżanta przy jeńcach. Potem, jak głosi opowieść, obaj zniknęli bez śladu.
Co wydarzyło się później, pozostaje niejasne. Chińscy autorzy twierdzą, że Jan Borkowski przestraszył się powrotu bez towarzyszy, bez transportu i bez części konwoju. Miał obawiać się oskarżenia o niedbalstwo, a nawet o dezercję.
W lęku przed surową karą miał podjąć decyzję tak ryzykowną, że brzmiącą niemal niewiarygodnie: odejść z jeńczyniami głębiej w las i przeczekać kilka miesięcy, aż sytuacja stanie się bardziej zrozumiała.
Trudno dziś ocenić, czy taki czyn był w ogóle możliwy. Historycy wojskowości podkreślają, że samowolne opuszczenie służby karano w tamtym czasie bardzo surowo. Jednocześnie istniały procedury uwzględniające nadzwyczajne okoliczności wojny, chaos transportowy i zagubienie oddziałów.
Dlaczego japońskie kobiety miały pójść za nim?
Jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów tej historii pozostaje zachowanie samych jeńczyni. Chińskie teksty utrzymują, że kobiety niemal od razu zgodziły się iść za sowieckim sierżantem.
Autorzy takich publikacji tłumaczą to surową japońską dyscypliną wojskową oraz kulturowym przyzwyczajeniem do podporządkowania się osobie stojącej wyżej w hierarchii.
Rzeczywiście, dyscyplina w armii japońskiej była wyjątkowo twarda. Rozkazy przełożonych wykonywano bez dyskusji, a naruszenie podporządkowania traktowano jako bardzo poważne przewinienie.
Trzeba jednak pamiętać, że mowa nie o normalnej sytuacji koszarowej, ale o kobietach przebywających już w niewoli, w obcym kraju, po zakończonych walkach i w skrajnie trudnych warunkach. Dlatego po tylu latach nie da się z pewnością powiedzieć, jak naprawdę mogłyby się zachować.