— I właśnie to było problemem.
Antoni ściszył głos.
— Co miałem zrobić? Pojawić się pod twoimi drzwiami po pogrzebie i powiedzieć siedemnastolatce, że jej ojciec miał rację w sprawie, w której przez lata uważałem go za winnego?
Marta milczała.
— Wstydziłem się — dodał.
— Nie byłeś jedynym.
Odszedłem, zanim mnie zauważyli.
Tego wieczoru zapytałem Martę, dlaczego odrzuciła jego pieniądze. Składała ubrania na kanapie.
— Pieniądze potrafią uprościć rzeczy, które wcale nie są proste — powiedziała.
— Nie rozumiem.
— Antoni myślał, że pomagając nam finansowo, naprawi to, co stało się z tatą.
— Nie pomogłoby?
— Pomogłoby bardzo.
Zaskoczyła mnie ta odpowiedź.
— Więc dlaczego odmówiłaś?
Marta odłożyła koszulkę.
— Byłam wściekła.
— Na niego?
— Na wszystkich.
Spojrzała w stronę pokoju, w którym spała Zosia.
— Mama i tata nie żyli. Miałam siedemnaście lat. Wszyscy mówili mi, co powinnam zrobić z wami. Krewni twierdzili, że trzeba nas rozdzielić, bo utrzymanie całej trójki będzie zbyt trudne. Pracownik opieki społecznej mówił o planie. Prawnik o dokumentach. A potem milioner, którego nigdy nie spotkałam, napisał, że chce płacić nasze rachunki.
— Myślałaś, że czegoś będzie chciał.
— Myślałam, że przyjęcie pomocy oznacza przyznanie, że sobie nie radzimy.
— A przecież sobie nie radziliśmy.
Marta uśmiechnęła się smutno.
— Nie. Nie radziliśmy sobie. Nie do końca.
Po raz pierwszy usłyszałem, jak to przyznaje.
— Podejmowałam decyzje ze strachu, Kuba. Czasem przestraszeni ludzie nazywają strach niezależnością, bo niezależność brzmi mocniej.
Usiadłem obok niej.
— Żałujesz, że odmówiłaś?
Długo się zastanawiała.
— Czasami.
Następnej soboty Antoni pokazał mi stare zdjęcie. Sprzątaliśmy półki w szklarni, kiedy znalazł pudełko ukryte za książkami o ogrodnictwie.
Na fotografii stał młody Antoni obok grupy pracowników i floty niebieskich ciężarówek. Nie miał jeszcze laski, a jego włosy były całkiem ciemne.
Na końcu szeregu zobaczyłem tatę.
Rozpoznałem go natychmiast. Był szczuplejszy, niż go pamiętałem, ale uśmiechał się tak samo.
— Miał wtedy trzydzieści jeden lat — powiedział Antoni.
— A pan?
— Czterdzieści osiem.
— Wygląda pan na ponurego.
— Prawdopodobnie taki byłem.
Odwróciłem fotografię. Ktoś zapisał datę, a pod nią innym charakterem pisma:
„Piotr Lis — obserwować. Zadaje właściwe pytania”.
— To pan napisał?
Antoni skinął głową.
— Lubił go pan.
— Szanując go, nie musiałem go lubić.
— Ale go pan zwolnił.
— Tak.
W jego odpowiedzi nie było obrony. Dzięki temu łatwiej było słuchać.
— Co naprawdę się stało?
Antoni odchylił się na krześle.
— Twój ojciec odkrył, że budżet na przeglądy jego bazy został drastycznie ograniczony. Prosił o większe środki. Kierownictwo zwlekało z odpowiedzią. W końcu przesuwał pieniądze z innych działów, żeby naprawiać samochody.
— Wolno mu było?
— Nie.
— Ale ciężarówki trzeba było naprawiać.
— Tak.
— Czyli zrobił właściwą rzecz.
Antoni spojrzał przez okno.
— Zrobił właściwą rzecz w niewłaściwy sposób.
To brzmiało jak coś, co powiedziałaby Marta.
Kiedy audytorzy odkryli przesunięcia, uznali, że Piotr ukrywa większe problemy. Potem znaleziono raporty, które nie zostały złożone na czas.
— Dlaczego je ukrywał?
— Wstydził się, że naprawy wciąż nie zostały ukończone.
— To głupie.
— Było.
Antoni uśmiechnął się blado.
— Twój ojciec później powiedział dokładnie to samo.
— Co pan zrobił?
— Uwierzyłem dyrektorom, którzy przekonali mnie, że Piotr zachował się nieodpowiedzialnie. Zwolniłem go.
— A potem?
— Lata później, podczas kolejnego audytu, znalazłem wewnętrzną korespondencję. Wynikało z niej, że ci sami dyrektorzy odrzucali jego prośby o pieniądze, a mnie zapewniali, że program przeglądów jest w pełni finansowany.
— Powiedział mu pan?
Głos Antoniego ucichł.
— Próbowałem.
— Kiedy?
— Dwa tygodnie przed śmiercią twoich rodziców.
Otworzył szufladę biurka i wyjął pożółkłą kopertę. Na przodzie widniało imię taty.
„Piotr Lis”.
Adres był nasz. Pismo należało do Antoniego.
— Nigdy nie odpowiedział — powiedział.
— Dostał list?
— Nie wiem.
Wtedy do szklarni weszła Marta z tacą lemoniady. Zobaczyła kopertę i pobladła.
— Gdzie ją znalazłeś?
— Wiedziałaś o niej? — spytał Antoni.
Marta odstawiła tacę.
— Znalazłam jedną po pogrzebie.
— Jedną?
Antoni wstał.
— Wysłałem trzy.
— W biurku taty była tylko jedna.
— Czytałaś?
— Nie. Była zaadresowana do niego.
— Ale jego już nie było.
— To nadal nie był mój list.
Antoni patrzył na nią długo. W jego oczach pojawiło się coś przypominającego podziw.
— Ty i twoje rodzeństwo macie po nim uczciwość.
Marta nie rozumiała.
— Pierścionek — wyjaśniłem.
Antoni podał jej kopertę.
— To kopia.
— Co jest w środku?
— Że się myliłem.
W szklarni zapadła cisza.
— I co jeszcze?
— Że firma była winna twojemu ojcu odszkodowanie za utracone dochody. Że jego akta powinny zostać poprawione. Że chciałem spotkać się z nim osobiście.
Marta wzięła kopertę. Lekko drżały jej palce.
— Dlaczego nikt nie skontaktował się z nami po jego śmierci?
— Próbowałem.
— Trzy lata później.
— Tak.
— Dlaczego tak długo czekałeś?
