Rudzki wyjął z płaszcza kopertę i położył ją na poręczy ganku.
— Proszę się zastanowić.
— Nie będę.
— Zima zastanowi się za panią.
Wrócił do powozu.
Klara patrzyła, jak odjeżdża. Dopiero kiedy droga opustoszała, podniosła kopertę.
Nie otworzyła jej.
Wrzuciła ją do pieca.
W czerwcu cała Cicha Dolina zrobiła z drzew Klary przedmiot żartów.
W kościele pani Holman zapytała, czy wdowa spodziewa się, że ptaki będą płaciły czynsz za miejsce w jej lesie.
W sklepie Julek Kessler opowiadał grupie mężczyzn, że Klara „sadzi mężów tuzinami i liczy, że któryś okaże się przydatny”.
Dzieci przechodzące obok wzgórza śpiewały rymowanki o „drewnianych żołnierzach Klary”.
Nawet życzliwi ludzie potrafili ranić w łagodny sposób, który czasem bolał najbardziej.
— Musi pani być tam bardzo samotna — powiedziała pewnego ranka pani Bajer, klepiąc Klarę po dłoni. — Ogród rozweseliłby panią bardziej niż te ponure iglaki.
— One nie mają mnie rozweselać.
— To po co są?
Klara spojrzała przez okno sklepu na północny grzbiet, gdzie chmury zbierały się jak siniaki.
— Na dzień, w którym wesołość nie wystarczy.
Kupiła sznurek, gwoździe i cztery worki mąki. Zapłaciła monetami, które odliczyła dwa razy. Kiedy wyszła, Eliasz czekał przy słupku do przywiązywania koni. Na siodle miał wiązkę młodych pędów wierzby.
Klara stanęła.
— Nie prosiłam o to.
— Wiem.
— Nadal nie przyjmuję jałmużny.
— Dobrze. Nie proponuję jałmużny.
— Co więc pan proponuje?
— Informację.
Spojrzała na gałęzie.
— Informacja ma teraz liście?
— Te sadzonki szybko się ukorzeniają, jeśli utrzyma pani wilgoć. Proszę je wsadzić w niskie przerwy. Zatrzymają śnieg przy ziemi.
— Dlaczego pan to robi?
— Bo ma pani rację.
Odpowiedź była tak prosta, że Klara nie wiedziała, co z nią począć.
Eliasz wyglądał na zakłopotanego, jak człowiek, który od dawna nie posługiwał się prawdą i nie był pewien, czy narzędzie nadal działa.
Klara skrzyżowała ramiona.
— Bolało, kiedy pan to powiedział?
— Tak.
Prawie się uśmiechnęła.
Eliasz zerknął w stronę okien sklepu. Kilka twarzy odwróciło się zbyt późno.
— Wszyscy patrzą — zauważył.
— Zawsze patrzą.
— To pani przeszkadza?
— Oczywiście.
— Nie pokazuje pani tego.
— To nie znaczy, że nie czuję.
Eliasz powoli skinął głową.
— Nie. To nie to samo.
Przez chwilę stali na zabłoconej ulicy, a cała wieś udawała, że nie słucha.
— Rudzki jest zły — powiedział w końcu.
— Domyśliłam się.
— Wypytuje, kto sprzedaje pani materiały. Kto pożycza narzędzia. Kto przyjeżdża na wzgórze.
— Wyobraża sobie, że osłony przeciwwiatrowe są zaraźliwe?
— Wyobraża sobie, że wszystko, czego nie rozkazał, jest buntem.
Klara zdjęła wiązkę z siodła.
— A pan? Buntuje się pan?
— Jeszcze nie zdecydowałem.
— To brzmi niebezpiecznie.
— Jest niebezpieczne.
— Dla kogo?
Eliasz spojrzał na grzbiet wzgórza.
— Dla człowieka, który zbyt długo czeka.
Od tamtej pory przyjeżdżał dwa razy w tygodniu.
Nigdy o tej samej porze. Nigdy na tyle otwarcie, by zwracać uwagę. Przynosił paliki, starą linę, pękniętą taczkę, worek mączki kostnej, zwój drutu, a raz — bez żadnego wyjaśnienia — puszkę kawy pachnącej zbyt drogo jak na zwykłą przysługę.
Klara przyjmowała rzeczy dopiero wtedy, gdy wyznaczył cenę każdej z nich. Czasami płaciła jajkami, czasami naprawionymi koszulami, a czasem konfiturami z ostatnich słoików, które jej matka przygotowała przed śmiercią.
Początkowo pracowali w sztywnej ciszy.
Później cisza się zmieniła.
Stała się takim rodzajem milczenia, który potrafił pomieścić dwoje ludzi, nie umniejszając żadnemu z nich.
Eliasz pokazał jej, jak podpierać najwyższe sadzonki, by ich nie zadusić. Klara pokazała mu mapę, którą narysowała po zimie, zaznaczając miejsca, gdzie wokół chaty tworzyły się zaspy.
Eliasz długo studiował kartkę. Z jego twarzy zniknęła ostrożność.
— Zmierzyła pani to wszystko?
— Trzonkiem od miotły, na którym zaznaczyłam cale.
— Podczas burz?
— Po burzach.
— Sama?
— Jeśli nie liczyć wiatru.
Przesunął palcem po jednej z linii.
— Zaspa skręca tutaj, bo narożnik szopy zmienia kierunek podmuchu.
— Tak.
— A to obniżenie wypełnia się jako pierwsze.
— Tak.
— Jeśli między tymi dwoma rzędami ułoży pani luźno splecione gałęzie, śnieg zatrzyma się tutaj, zanim dotrze do ganku.
— To samo pomyślałam.
— Powstanie ściana.
— Tego właśnie potrzebuję.
Eliasz popatrzył na nią.
Klara czekała na ostrzeżenie. Mężczyźni zawsze mieli jakieś pod ręką. Za trudno. Za dużo. Za późno. Za dziwnie.
On jednak powiedział tylko:
— W takim razie zaczniemy jutro.
Słowo „zaczniemy” zawisło w chacie jak zapalona lampa.
Klara pierwsza odwróciła wzrok.
— Nie ma żadnego „my”.
— Nie?
— Jest moja ziemia, moja chata, moje drzewa i pański zwyczaj przywożenia użytecznych rzeczy.
— Użyteczne rzeczy potrafią być lojalne.
— Rzeczy, być może.
— A ludzie?
— Znacznie rzadziej.
Eliasz i to przyjął.
W sierpniu pas ochronny nabrał kształtu.
Z drogi nadal wyglądał śmiesznie dla tych, którzy uparcie chcieli widzieć w nim śmieszność: nierówne rzędy drzewek, stosy gałęzi, paliki, beczki z wodą, grubą ściółkę i skrawki materiału przywiązane do konarów, by odstraszać jelenie.