„Powiedz szczerze — czy jeszcze walczymy o przetrwanie, czy tylko oszalałyśmy?” — zapytała dziewczyna, patrząc w czarną paszczę jaskini, która miała stać się ich domem, choć cała dolina śmiała się z dwóch sierot przekonanych, że kamień może ocalić je przed zimą

Odkryła już, że milczenie bardziej przeraża niektórych mężczyzn niż kłótnia.

Teraz, stojąc w jaskini, spojrzała na miejsce zaznaczone przez dziadka i poczuła, jak żałoba powoli ustępuje miejsca celowi.

— Jutro oczyszczamy wejście — oznajmiła.

Emilia popatrzyła na nią z niedowierzaniem.

— Jutro?

— Zanim spadnie następny śnieg.

— Nie umiemy tego zbudować.

— Nie — przyznała Maria. — Ale umiemy się nauczyć.

Wieść dotarła do Doliny Brzezin pod koniec tygodnia.

W niedzielę cała okolica uznała, że siostry Wysockie albo postradały rozum z rozpaczy, albo zniszczyła je pycha.

W poniedziałek ludzie zaczęli wspinać się na grzbiet tylko po to, by na własne oczy obejrzeć ich głupotę.

Przychodzili po dwoje i troje, otrzepując śnieg z butów i udając zatroskanie, choć oczy błyszczały im rozbawieniem.

Pani Borkowska, stojąc przed wejściem z dłońmi schowanymi w futrzanym mufie, oznajmiła, że żałoba uczyniła dziewczęta „niezdolnymi do podejmowania decyzji”.

Hodowca bydła, Otton Rataj, założył się z połową sklepu, że skalna ściana zawali się przed Nowym Rokiem.

Ksiądz Antoni powiedział:

— Bóg dał ludziom drewno, aby budowali domy.

Maria niosła właśnie kosz kamieni z dna jaskini.

— Dał nam też góry.

Ksiądz zmarszczył brwi, jakby ktoś użył Pisma bez jego pozwolenia.

Kamil Rogalski przyjechał pewnego wyjątkowo mroźnego popołudnia. Miał na sobie czarny płaszcz zbyt elegancki jak na człowieka, który lubił twierdzić, że pracuje ciężej niż wszyscy. Jego ojciec posiadał najlepsze łąki, udziały w tartaku i większość długów w dolinie. Kamil odziedziczył po nim umiejętność stawania w dowolnym miejscu tak, jakby już wcześniej je kupił.

Zsiadł z konia i spojrzał na częściowo oczyszczoną jaskinię.

— A więc to prawda — powiedział. — Naprawdę przeprowadzacie się do dziury.

Maria oparła się na łopacie.

— Do suchej dziury.

Za jej plecami Emilia z trudem powstrzymała uśmiech.

Kamil wszedł do środka. Obejrzał strop, boczne ściany, skalny nawis i wbite przez Marię kołki oznaczające przyszłą ścianę. Próbował wyglądać na rozbawionego, lecz stabilność jaskini wyraźnie go niepokoiła.

— To schronienie dla zwierząt.

— Zwierzęta bywają rozsądniejsze od ludzi.

Jego szczęka zesztywniała.

— Burza zasypie wejście.

— Zbudujemy osłonę przeciwśnieżną i podwyższony odpływ.

— Dym was udusi.

— Nie, jeśli prawidłowo wykonamy przewód.

— Wiosenne roztopy was wypłuczą.

— Podłoga będzie podniesiona. Woda spływa niżej od ludzi, jeśli ludzie są na tyle mądrzy, żeby jej na to pozwolić.

Kamil dostrzegł stary notes leżący na skrzyni.

— Naprawdę sądzisz, że bazgroły zmarłego murarza zrobią z was budowniczych?

Maria podniosła kolejny kamień i wrzuciła go do kosza.

— Nie. Sądzę tylko, że bazgroły zmarłego murarza są bardziej pożyteczne niż śmiech żywego głupca.

Emilia zakrztusiła się cicho za jej plecami.

Twarz Kamila pociemniała.

— Kiedy ten grzbiet stanie się waszym grobem, nie oczekujcie, że dolina wyśle ludzi, żeby was wykopywali.

Maria uniosła kosz.

— Jeśli pan przyjdzie, niech zabierze kogoś, kto wie, jak używać łopaty.

Po jego odjeździe Emilia usiadła na przewróconym wiadrze i śmiała się tak długo, aż w oczach pojawiły się jej łzy.

— Myślałam, że zaraz pęknie.

— Szkoda, że nie pękł — odparła Maria.

Potem pochyliła się i wróciła do pracy.

Pierwszy miesiąc niemal je złamał.

Jaskinia przez lata gromadziła nawiany piasek, gałęzie, ptasie gniazda, kości zwierząt i kamienie poluzowane przez mróz oraz odwilż. Każdy wyniesiony kosz odsłaniał kolejne zadanie. Skóra na dłoniach pękała. Plecy bolały. Emilia zasypiała na siedząco przy piecyku w starej chacie, nadal w butach. Maria budziła się każdego ranka z wrażeniem, jakby ktoś wsypał jej żwir do ramion.

A jednak jaskinia zaczęła się zmieniać.

Powoli, uparcie, odpowiadała na ich wysiłek.

Dno wyrównało się na tyle, że można było rozpocząć pomiary. Na ścianach pojawiły się miejsca, w których dało się wykuć schowki. Po usunięciu zarośli okazało się, że nawis jest szerszy, niż przypuszczały. Naturalna szczelina nad tylną ścianą unosiła płomień świecy, kiedy Maria przytrzymywała ją pod otworem.

Po tym odkryciu pobiegła do Emilii z miną dziecka, choć dawno zapomniała, jak to jest być dzieckiem.

— Ciągnie! — zawołała bez tchu.

Emilia, sortująca odzyskane gwoździe, zamrugała.

— Co ciągnie?

— Szczelina kominowa. Dziadek miał rację. Wciąga dym.

Po raz pierwszy od wielu tygodni Emilia uśmiechnęła się bez wysiłku.

W marcu pojawiła się pomoc, której nikt się nie spodziewał.

Henryk Ptak miał siedemdziesiąt dziewięć lat, był niemal głuchy, widział tylko na jedno oko i podobno urodził się z nawykiem sprzeciwiania się pogodzie. Pracował niegdyś w kopalniach na Śląsku, ciął kamień w kilku miasteczkach i budował lodownie, zanim większość mężczyzn z Doliny Brzezin nauczyła się prawidłowo trzymać młotek. Wspiął się na grzbiet, kulejąc, z laską, woreczkiem tytoniu i twarzą pomarszczoną jak wysuszona kora.

Maria zobaczyła go przy wejściu i przygotowała się na kpiny.

On jednak obejrzał notes, splunął starannie w śnieg i powiedział:

— Wasz dziadek miał głowę na karku.