„Powiedz szczerze — czy jeszcze walczymy o przetrwanie, czy tylko oszalałyśmy?” — zapytała dziewczyna, patrząc w czarną paszczę jaskini, która miała stać się ich domem, choć cała dolina śmiała się z dwóch sierot przekonanych, że kamień może ocalić je przed zimą

— Jeśli teraz przestaniemy, on nie będzie miał racji. To my mu ją przyznamy.

Następnego ranka Emilia sama poprawiła podporę.

W listopadzie dom pod górą był niemal gotowy.

Najwięcej czasu pochłonęło palenisko.

Henryk nie pozwalał się spieszyć. Komora ognia musiała być dość głęboka, by dym dobrze uchodził, ale nie tak głęboka, by ciepło znikało w środku. Tylna ściana miała łączyć się z masą skalną jaskini. Przewężenie kanału musiało znaleźć się dokładnie w odpowiednim miejscu, a szczelinę należało wyłożyć tam, gdzie mógłby osypywać się żwir.

Żebra Marii bolały przy każdej pracy, ale mimo to robiła swoje — powoli, ostrożnie, nie pozwalając, aby ból zyskał większą władzę niż cel.

Pierwszy próbny ogień zadymił całe pomieszczenie.

Emilia kaszlała tak długo, aż zaszły jej łzami oczy. Beata zaklęła z taką siłą, że Henryk poradził jej zachować kilka słów na pogrzeb, jeśli rzeczywiście zbudowały komin źle. Maria stała nieruchomo i patrzyła, jak dym gromadzi się pod stropem zamiast unosić się ku górze.

Henryk podniósł rękę.

— Poczekajcie.

Maria miała ochotę krzyczeć, ale posłuchała.

Dym zakręcił.

Płomień drgnął.

Cienka szara smuga skierowała się ku tylnej szczelinie.

Potem druga.

Wreszcie komin zadziałał.

Dym uniósł się równym słupem i zniknął w kamiennym przewodzie nad ich głowami.

Emilia zaczęła jednocześnie śmiać się i kaszleć. Beata ciężko usiadła na skrzyni. Henryk pokiwał głową, jakby osobiście przekonał górę do współpracy.

Maria opuściła się na podłogę przed nowym paleniskiem.

Ogień był niewielki, lecz jasny.

Kamień za nim przyjmował ciepło powoli i bez pośpiechu.

Po raz pierwszy od śmierci matki Maria zapłakała.

Emilia usiadła obok i dotknęła jej rękawa.

— Boli cię?

— Tak.

— Żebra?

Maria pokręciła głową.

Emilia zrozumiała i ostrożnie oparła się o jej ramię.

Przeprowadziły się przed drugimi silnymi przymrozkami.

Wszystko, co posiadały, zmieściło się na dwóch wozach: koce, narzędzia, pęknięte lustro, Biblia matki, trzy krzesła, worki mąki, kociołek, dwie skrzynie i niebieska misa, o której Emilia twierdziła, że nadaje każdemu miejscu odrobinę cywilizacji. Stary pies, Łatek, wybrał najcieplejszy kamień przy palenisku i ułożył się na nim z miną sędziego zatwierdzającego wyrok.

Pierwszej nocy szron posrebrzył zewnętrzną stronę drzwi.

W środku, gdy ogień zamienił się w żar, temperatura nie spadła gwałtownie.

Emilia patrzyła na termometr przy półce.

— Czternaście stopni — wyszeptała.

Maria siedziała owinięta kocem i obserwowała światło tańczące po kamieniach.

— Jeszcze nie skończyłyśmy — powiedziała.

Emilia uśmiechnęła się.

— Nie. Ale nie zamarzamy.

Zima przyszła do Doliny Brzezin tak jak zawsze: najpierw wraz z plotkami, później ze śniegiem.

Ludzie wciąż się śmiali, choć już nie tak głośno. Kilku mężczyzn wspięło się na grzbiet pod pretekstem obejrzenia głupiego schronienia i zeszło, pocierając dłonie ze zdumienia, że w środku jest ciepło. Pani Borkowska przyznała, że „jest tu mniej strasznie, niż przypuszczała”, co w jej ustach brzmiało niemal jak pieśń pochwalna. Ksiądz Antoni zaczął mówić, że Opatrzność czasem działa przez nietypowe schronienia, choć wcześniej nie wspominał o tym ani słowem.

Kamil Rogalski nie pojawił się już więcej.

Przyszedł jednak jego młodszy kuzyn, Janek.

Miał dwadzieścia trzy lata, był cichy i bardziej ciekawy niż dumny. Jego rodzina mieszkała przy północnym potoku, w domu tak nieszczelnym, że śnieg przesypywał się przez ścianę sypialni. Janek zjawił się z własnym notesem i pytaniami, które najwyraźniej krępował się zadawać.

Kiedy Maria otworzyła drzwi, ciepłe powietrze wypłynęło na białe, zimowe popołudnie.

Janek zatrzymał się na progu.

W środku Emilia cerowała rękaw przy lampie, Beata mieszała fasolę nad ogniem, a Łatek spał na grzbiecie, bezwstydnie zadowolony z życia.

Janek zdjął czapkę.

— Chciałem zobaczyć jaskinię — powiedział.

Maria odsunęła się.

— Więc patrz.

Przeszedł przez pomieszczenie powoli. Nie śmiał się, nie kpił i nie udawał znawcy. Przykucnął przy szczelinie pod podłogą, zbadał palenisko, dotknął ściany przy ogniu, a potem tej położonej dalej.

— Kamień inaczej trzyma ciepło — zauważył.

Maria spojrzała na niego z zainteresowaniem.

— Tak.

— Moja matka przez całą zimę cierpi na ból dłoni. Piec pożera drewno jak grzesznik, a dom i tak budzi się zimny.

— Gdzie macie ziemię?

— Za Przełęczą Młyńską.

— Kiedy śnieg ustąpi, przyjdę ją obejrzeć.

Janek popatrzył na nią.

— Naprawdę?

— Moi rodzice zmarli w domu, który wszyscy nazywali normalnym — odpowiedziała Maria. — Normalność nie jest świętością. To tylko coś znajomego.

Od tamtej pory Janek przychodził często.

Pomagał rąbać drewno, naprawiać osłonę przeciwśnieżną i pogłębiać zewnętrzny rów. Uczył się szybko i mówił ostrożnie. Emilia dokuczała Marii z powodu sposobu, w jaki młodzieniec patrzył na nią, gdy coś tłumaczyła. Maria udawała, że tego nie zauważa, ponieważ samo zauważenie sprawiało, że stawała się niezgrabna, a nie znosiła takiego uczucia.

Wielka burza zapowiedziała się trzy dni wcześniej.

Powietrze zgęstniało.